Tupiisyo u vitze’ Ti’ Mueen

p1705857367-5

Hacienda en Nebaj. Foto de José Mata.

lb’an u ma’l naj tal xaak na’ytzan. As b’ex naj xee ikarneelo’ “Ti’ Mueen” as el ch’u’l ka’l unq’a aanjel tu u vitze’ , as teq’o ok chajnaj naj tu u vitze’ . Tal ve’t chajnaj te naj. -La’ atzaq’sa unb’oj kutxikon tu u tal xhi’le’-, taq’ chajnaj tal te naj.

As itzaq’sa ve’t naj u txikone’ tu u tal xhi’le’, as a’ kole’ q’a tan nimal chit u txikone’ itzaq’sa naj , as tzitmu ve’t u tal xhi’le’. As ul ve’t ivi’ unq’a aanjele’ ti’ naj. lsotzsa kuxh chajnaj ipaav naj.

Atik unvi’I vimansaano chajnaj. Xe’t ipaq’cha ve’t naj ta’n xuxu’l. Tal ve’t chajnaj te naj, -ye’ kuxh axitu vivatze’, tan ninilun itzaa skajayil. Asoj nasa’ u maj eetz, as la’ kuxh aal je’ te tze ‘ , as la’ kuxh ku’ ch’u’le’ savatz-, taq’ chajnaj tal te naj.

As tal cha ve’t je’ naj chi te tze’. -Ku’oj ch’u’I u ma’I ex-, taq’ naj chi tala, as ku’ ch’u’l vatz naj, as ilo’ ve’t naj . Tika’paj tal ve’t naj -ku’oj ch’u’I ka’vo’j ex-, taq’ naj. As ku’ ch’u’I vatz naj, ku’oj ch’u’I o’voj ex-, taq’ naj, as ku’ ch’u’I o’va’I vatz naj. “Val je’ te tze’ va’ la’ ku’ ch’u’I vivatz tze’e’ skajayil. As mo la’ ku’ ch’u’I, mo ye’le”, taq’ naj chi tal je’ ste, as nilun itzaa chi skajayil.

As a’ kole’ q’a tan ul ivi’ chajnaj ti’ naj , tan ka’v ipaav naj ib’an vatz chajnaj.

Tal cha ve’t chajnaj te naj: -La’ b’en aq’ el tzan u jab’ale’-, taq’ chajnaj tal te naj. -La’ eeq’o ka’va’I u su’te’. U saj su’te tetz u saj jab’ale’, as u q’ej su’te’ tetz u ch’u’jla jab’ale’. La’ kuxh alik’i’yu u saj su’te’. Ooksak u q’eje’-, taq’ chajnaj tal te naj. As a’ kole’ q’a, tan a’ u q’eje’ toksa naj, b’iit kuxh chi jit yatz’on naj, as txakpu ve’t ivi’ chajnaj ti’ naj, tan ib’an ve’t ipaav naj oxva’l vatz chajnaj .

As itilu ve’t chajnaj naj. As ul ve’t naj xe’ vib’aale’ . Aat ul naj chi xe’ vib’aal e’, tal naj kam chit ib’an naj, as kam ve’t naj. Vujva’l q’ii chi el q’oob’e’tz ti’ ichukpu naj. Ech kuxh tupiisyo u vitze’ Ti’ Mueen.


Historia oral transcrita por Andrés Ramirez Pérez, Ixhil de Nebaj.

Extraído del libro “La gramática Ixil” de 1991.

Anuncios

¡Utz ulib'al alaq!

Por favor, inicia sesión con uno de estos métodos para publicar tu comentario:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s